Bileşik Yanılgının Direkt Metod İle Ölçülmesi
Bileşik yanılgının direkt olarak ölçülebilmesi için aşağıda tarif edilen 3 ayrı metod önerilmektedir.
Metod 1:
Şekil 17’ de bileşik yanılgının direkt olarak ölçülebilmesi için temel devre görülmektedir.
Şekilde sarım oranı 1:1 olan bir akım transformatörü gösterilmiştir. Bu akım transformatörünün primeri sinüs eğrisi biçimli bir akım kaynağına bağlanmıştır. Sekonder yük doğrusal özelliklidir, devre, şekilde görülen ampermetreden, primer ve sekonder akımları birbirine ters yönde geçecek biçimde düzenlenmiştir. Primerden standard limit faktörüne eşit akımın geçirilmesi ile, ampermetreden geçen bileşke akımı, sinüs eğrisi
biçimli primer akımı koşullarında uyarma akımına eşit olur ve bu akımın etken değerinin, primer etken değerine oranı bileşik yanılgıdır.
Şekil17
Metod 2
Şekil 18’ de çevirme oranı 1:1’ den farklı olan bir akım transformatörü gösterilmiştir. Bunun için aynı anma dönüştürme oranlı (N ve X) akım transformatörleri teste alınırlar. Şekilde aynı anma dönüştürme oranlı iki akım transformatörü gösterilmiştir. N ile işaretlenen akım transformatörünün bileşik yanılgısının deney koşullarında (en küçük yük) gözönüne alınmayacak kadar küçük olduğu kabul edilir, deneyden geçirilen ve X ile işaretlenen akım transformatörü anma yüküne beğlıdır. Her iki akım transformatörü sinüs eğrisi biçimli primer akım veren aynı kaynaktan beslenir, A2 ampermetresi ise her iki akım transformatörünün sekonder akımlarının farkını ölçecek biçimde bağlanmıştır. Primerden standard limit akımına eşit bir akımın geçirilmesi ile, A2 ampermetresinden geçen akımın etken değerinin, A1
ampermetresinden geçen akımın etken değerine oranı, X transformatörünün bileşik yanılgısıdır, bu oran yüzde olarak belirtilir.
Şekil18
Bileşik yanılgının karmaşık yapısı (dalga biçiminin bozulmuş olması) sonucu, referans transformatörü N’ in bileşik yanılgısının bilinmesi, deney sonuçlarının düzeltilmesi için yeterli değildir. Bu nedenle bu yöntemde N transformatörünün bileşik yanılgısının kullanma koşullarında gerçekten gözönüne alınmayacak kadar küçük olması gereklidir.
Metod 3
Bileşik yanılgının ölçülmesi için kullanılan diğer bir yöntem aşağıda Şekil 19’ da verilmektedir.
Bu yöntemde, N referans transformatörü olarak, denenen X transformatörünün anma
dönüştürme oranına eşit ve doğruluk sınırı primer akımındaki bileşik yanılgısı gözönüne
alınmayacak kadar küçük “özel” bir akım transformatörü gerekli olmasına karşılık, şekilde
gösterilen N ve N’ olarak standard referans akım transformatörleri, anma primer akımlarında
veya bu akımlarına yakın değerlerde kullanılmaktadır.
Bu referans transformatörlerinin bileşik yanılgılarının yine gözönüne alınmayacak kadar
küçük olması gereklidir, ancak bu koşul daha kolaylıkla sağlanabilir.
Şekil 19’ da X ile gösterilen akım transformatörü anma primer akımı X ‘ in doğruluk sınırı
anma primer akımı (deneyin yapıldığı akım) ile aynı büyüklük mertebesinde olan bir
standard referans transformatörüdür.
Şekil19
N’ ise, anma primer akımı, X’ in doğruluk sınırı anma primer akımına karşılık olan sekonder akımı ile aynı büyüklük mertebesinde olan bir standard referans transformatörüdür. N’ transformatörü, X transformatörünün Z yükünün bir B bölümünü oluşturur ve bu nedenle
Znda B yükünün değerinin bulunması gözönünde tutulmalıdır. A1 ve A2 iki ampermetre olup, A2’ nin N ve N’ akım transformatörlerinin sekonder akımlarının farkını ölçmesine
dikkat edilmelidir. N transformatörünün anma dönüştürme oranı Kn ve X’ inki Knx N’ ninki K’n ise,
Kn = K’n x Knx
olmalıdır. Bu koşullarda A2 ampermetresinden geçen akımın etken değerinin, A1’ den
geçen akımnın etken değerine oranı X ile gösterilen akım transformatörünün bileşik
yanılgısıdır; bu oran yüzde olarak gösterilir.
Örnek
Not:
- Şekil 18 ve 19’ da verilen yöntemlerde, A2 ampermetresinin uçlarındaki gerilim, Şekil 19
durumunda N’ ’nün anma dönüştürme oranı ile bölümü, ZB yükündeki gerilimle birlikte
transformatörünün etken yükünü oluşturduğu (bu yükü küçültme yönünde etkiler) için
A2 olarak düşük empedanslı bir ölçü aleti kullanılmalıdır.
- Bileşik yanılgı, her zaman, akım yanılgısının veya faz kaymasının olabilecek en büyük değerini
değerini gösterir. Akım yanılgısı, aşırı akım rölelerinin, faz kayması ise faza duyarlı rölelerin
çalışmasında önemlidir. Diferansiyel röleler durumunda, ilgili akım transformatörlerinin bileşik
yanılgılarının kombinasyonu gözönüne alınmalıdır.
- Bileşik yanılgının sınırlanmasının diğer bir avantajı, sekonder akımında bulunabilecek
harmoniklerin sınırlanması sonucunu vermesidir, bu durum bazı röle tiplerinin doğru
çalışması için gereklidir.
